🔖 ブックマーク機能はLINEログインで利用できます
💬 AIブッダに相談
10,029
偈句数
9,999
日本語訳あり
9,982
パーリ原文
経典 19
テーマ 20
該当 10,029
すべて
智慧 4354
老い 931
苦しみ 772
正念 695
怒り 356
執着 350
死 350
業・因果 346
幸せ 337
自己 244
人間関係 243
家族 234
不安 168
仕事 165
渇愛 147
慈悲 115
無常 111
孤独 45
空 43
感謝 23
vinaya 2606
中部経典 2117
長部経典 1357
相応部経典 1136
増支部経典 857
jataka 563
スッタニパータ 522
ダンマパダ(法句経) 426
テーラガーター 211
テーリーガーター 68
クッダカパータ 57
イティヴッタカ 54
ウダーナ 34
金剛経 5
維摩経 5
般若心経 4
法華経 4
涅槃経 2
AN 1
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Mātu pitu arahanta, dūsako saṅghabhedako; Lohituppādako ceva, ubhatobyañjano ca yo. Ekādasannaṁ etesaṁ, osāraṇaṁ na yujjati; Hatthapādaṁ tadubhayaṁ, kaṇṇanāsaṁ tadūbhayaṁ. Aṅguli aḷakaṇḍaraṁ, phaṇaṁ khujjo ca vāmano;
母を害し、父を害し、阿羅漢(アラハン)を害し、
僧伽(サンガ)を分裂せしめた者、
仏身より血を出だした者、
また両性の相を具える者——
この十一の者どもには、
復帰(おさらなの)を認めるべきではない。
手を失い、足を失い、またその両方を失い、
耳を失い、鼻を失い、またその両方を失い、
指を失い、腱(アラカンダラ)を損ない、
瘤(こぶ)ある者、また侏儒(しゅじゅ)たる者——
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Tena kho pana samayena piṇḍacārikā bhikkhū dunnivatthā duppārutā anākappasampannā piṇḍāya caranti, asallakkhetvāpi nivesanaṁ pavisanti, asallakkhetvāpi nikkhamanti, atisahasāpi pavisanti, atisahasāpi nikkhamanti, atidūrepi tiṭṭhanti, accāsannepi tiṭṭhanti, aticirampi tiṭṭhanti, atilahumpi nivattanti. Aññataropi piṇḍacāriko bhikkhu asallakkhetvā nivesanaṁ pāvisi. So ca dvāraṁ maññamāno aññataraṁ ovarakaṁ pāvisi. Tasmimpi ovarake itthī naggā uttānā nipannā hoti. Addasā kho so bhikkhu taṁ itthiṁ naggaṁ uttānaṁ nipannaṁ. “nayidaṁ dvāraṁ, ovarakaṁ idan”ti tamhā ovarakā nikkhami. Addasā kho tassā itthiyā sāmiko taṁ itthiṁ naggaṁ uttānaṁ nipannaṁ. “iminā me bhikkhunā pajāpatī dūsitā”ti taṁ bhikkhuṁ gahetvā ākoṭesi. Atha kho sā itthī tena saddena paṭibujjhitvā taṁ purisaṁ etadavoca— “kissa tvaṁ, ayya, imaṁ bhikkhuṁ ākoṭesī”ti?
その頃、托鉢(たくはつ)に赴く比丘たちは、衣の着け方も乱れ、上衣の纏い方も整わず、威儀を欠いたまま托鉢に歩き回っていた。施主の家に入るときも立ち去るときも、よく心を配らず、あるいは性急に入り、性急に出、あるいは遠すぎる所に立ち止まり、近すぎる所に立ち止まり、あまりに長く留まり、あまりに早々と立ち去るのであった。
ある日、一人の托鉢僧が、よく確かめることなく施主の家に入った。彼は扉(とびら)と思い込んで、ある奥の間(おくのま)に入ってしまった。その奥の間には、一人の女性が裸のまま仰向けに横たわっていた。その比丘は、裸で仰向けに横たわるその女性を見てしまった。「これは扉ではなかった、これは奥の間だ」と、彼はその奥の間から立ち去った。
ところが、その女性の夫が、妻の裸で仰向けに横たわる姿を目にした。「この比丘が、わが妻を辱(はずかし)めたのだ」と、その比丘を捕らえて打ちのめした。
やがてその女性は、その物音に目を覚まし、夫にこう言った。「あなた様、いったい何ゆえに、この比丘をお打ちになるのですか」と。
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
“kathañhi nāma bhikkhū bhattagge antaraghare bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṁ ananulomikaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ upadaṁsessanti, hatthaparāmāsaṁ karissantī”ti. Atha kho te bhikkhū bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ …pe… “saccaṁ kira, bhikkhave, bhikkhū bhattagge antaraghare bhaṇḍanajātā …pe… hatthaparāmāsaṁ karontī”ti? “Saccaṁ, bhagavā”ti. Vigarahi buddho bhagavā …pe… vigarahitvā dhammiṁ kathaṁ katvā bhikkhū āmantesi— “bhinne, bhikkhave, saṅghe adhammiyāyamāne asammodikāya vattamānāya ‘ettāvatā na aññamaññaṁ ananulomikaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ upadaṁsessāma, hatthaparāmāsaṁ karissāmā’ti— āsane nisīditabbaṁ. Bhinne, bhikkhave, saṅghe dhammiyāyamāne sammodikāya vattamānāya āsanantarikāya nisīditabban”ti. Tena kho pana samayena bhikkhū saṅghamajjhe bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṁ mukhasattīhi vitudantā viharanti.
「いったいどうして比丘たちは、食堂において、在家の家の中において、諍い起こり、口論起こり、論争に陥りながら、互いに相応しからぬ身業(しんごう)・口業(くごう)をもって刺し合い、手をもって触れ合うようなことをするのであろうか」と。
そこでそれらの比丘たちは、世尊にこの事の次第を申し上げた。……「比丘たちよ、比丘たちが食堂において、在家の家の中において、諍い起こり……手をもって触れ合うとは、まことのことであるか」と。「まことであります、世尊よ」と。
覚者にして世尊は叱責された。……叱責し終えて、法(ダンマ)の話をなされ、比丘たちに告げられた。
「比丘たちよ、僧伽(サンガ)が分裂しており、法に背いた方向に向かい、和合せざる状態にある場合には、『これほどのあいだは、互いに相応しからぬ身業・口業をもって刺し合い、手をもって触れ合うことはすまい』と、座に坐るべきである。比丘たちよ、僧伽が分裂しており、法に叶った方向に向かい、和合せる状態にある場合には、一つ座を置いて坐るべきである」と。
さてそのとき、比丘たちは僧伽の中において諍い起こり、口論起こり、論争に陥り、互いに口という剣をもって刺し合いながら住していた。
⚠ 自己責任論に誤解されやすい,初手で出すと冷たく見える,出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Atha kho, bhikkhave, brahmadatto kāsirājā dīghītissa kosalarañño balañca vāhanañca janapadañca kosañca koṭṭhāgārañca abhivijiya ajjhāvasati. Atha kho, bhikkhave, dīghīti kosalarājā sapajāpatiko yena bārāṇasī tena pakkāmi. Anupubbena yena bārāṇasī tadavasari. Tatra sudaṁ, bhikkhave, dīghīti kosalarājā sapajāpatiko bārāṇasiyaṁ aññatarasmiṁ paccantime okāse kumbhakāranivesane aññātakavesena paribbājakacchannena paṭivasati. Atha kho, bhikkhave, dīghītissa kosalarañño mahesī nacirasseva gabbhinī ahosi. Tassā evarūpo dohaḷo uppanno hoti—icchati sūriyassa uggamanakāle caturaṅginiṁ senaṁ sannaddhaṁ vammikaṁ subhūme ṭhitaṁ passituṁ, khaggānañca dhovanaṁ pātuṁ. Atha kho, bhikkhave, dīghītissa kosalarañño mahesī dīghītiṁ kosalarājānaṁ etadavoca—‘gabbhinīmhi, deva. Tassā me evarūpo dohaḷo uppanno—icchāmi sūriyassa uggamanakāle caturaṅginiṁ senaṁ sannaddhaṁ vammikaṁ subhūme ṭhitaṁ passituṁ, khaggānañca dhovanaṁ pātun’ti. ‘Kuto, devi, amhākaṁ duggatānaṁ caturaṅginī senā sannaddhā vammikā subhūme ṭhitā, khaggānañca dhovanaṁ pātun’ti ‘sacāhaṁ, deva, na labhissāmi, marissāmī’ti. Tena kho pana samayena, brahmadattassa kāsirañño purohito brāhmaṇo dīghītissa kosalarañño sahāyo hoti. Atha kho, bhikkhave, dīghīti kosalarājā yena brahmadattassa kāsirañño purohito brāhmaṇo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā brahmadattassa kāsirañño purohitaṁ brāhmaṇaṁ etadavoca—‘sakhī te, samma, gabbhinī.
比丘たちよ、かくてブラフマダッタ・カーシ国王は、ディーガーティ・コーサラ国王の軍勢と乗騎と領土とコーサラの国庫と穀倉とを征服し、そこに君臨するにいたった。比丘たちよ、かくてディーガーティ・コーサラ国王は、妃とともにバーラーナシーへと旅立った。次第に歩みを進めて、バーラーナシーへと到着した。比丘たちよ、そこでディーガーティ・コーサラ国王は、妃とともに、バーラーナシーの外れにある、ある陶工の家に、身分を隠した遍歴行者(paribbājaka)の姿で身を潜めた。
比丘たちよ、やがてほどなく、ディーガーティ・コーサラ国王の正妃は懐妊した。その妃に、かくのごとき胎児の望み(dohaḷa)が生じた。——日の出の刻に、四部隊(caturaṅginī)の軍勢が武装を整え、蟻塚のかたわら、平らな大地に整列するさまを見たい、そして剣の洗い水を飲みたい、と。
比丘たちよ、かくてディーガーティ・コーサラ国王の正妃は、ディーガーティ・コーサラ国王にこう申し上げた。「大王よ、わたくしは懐妊いたしました。かくのごとき望みが生じております——日の出の刻に、四部隊の軍勢が武装を整え、蟻塚のかたわら、平らな大地に整列するさまを見たく、また剣の洗い水を飲みたく存じます」と。
「妃よ、このように落ちぶれたわれらに、いかにして四部隊の軍勢が武装を整え、蟻塚のかたわら平らな大地に整列し、剣の洗い水などを得られようか」と。「大王よ、もしそれが叶わぬならば、わたくしは死んでしまうことでしょう」と。
さてそのとき、ブラフマダッタ・カーシ国王の祭官(purohita)であるバラモンは、ディーガーティ・コーサラ国王の旧友であった。比丘たちよ、かくてディーガーティ・コーサラ国王は、ブラフマダッタ・カーシ国王の祭官バラモンのもとへ赴き、そのバラモンにこ
⚠ 希死念慮の場面では使わない
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Atha kho, bhikkhave, dīghītissa kosalarañño mahesī tassa gabbhassa paripākamanvāya puttaṁ vijāyi. Tassa dīghāvūti nāmaṁ akaṁsu. Atha kho, bhikkhave, dīghāvu kumāro nacirasseva viññutaṁ pāpuṇi. Atha kho, bhikkhave, dīghītissa kosalarañño etadahosi—‘ayaṁ kho brahmadatto kāsirājā bahuno amhākaṁ anatthassa kārako, iminā amhākaṁ balañca vāhanañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca acchinnaṁ, sacāyaṁ amhe jānissati, sabbeva tayo ghātāpessati, yannūnāhaṁ dīghāvuṁ kumāraṁ bahinagare vāseyyan’ti. Atha kho, bhikkhavo, dīghīti kosalarājā dīghāvuṁ kumāraṁ bahinagare vāsesi. Atha kho, bhikkhave, dīghāvu kumāro bahinagare paṭivasanto nacirasseva sabbasippāni sikkhi. Tena kho pana samayena dīghītissa kosalarañño kappako brahmadatte kāsiraññe paṭivasati. Addasā kho, bhikkhave, dīghītissa kosalarañño kappako dīghītiṁ kosalarājānaṁ sapajāpatikaṁ bārāṇasiyaṁ aññatarasmiṁ paccantime okāse kumbhakāranivesane aññātakavesena paribbājakacchannena paṭivasantaṁ, disvāna yena brahmadatto kāsirājā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā brahmadattaṁ kāsirājānaṁ etadavoca— Atha kho, bhikkhave, brahmadatto kāsirājā manusse āṇāpesi—‘tena hi, bhaṇe, dīghītiṁ kosalarājānaṁ sapajāpatikaṁ ānethā’ti. ‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, te manussā brahmadattassa kāsirañño paṭissutvā dīghītiṁ kosalarājānaṁ sapajāpatikaṁ ānesuṁ.
さて、比丘たちよ、コーサラ国王ディーガーティの第一妃は、やがて月満ちて男子を産んだ。人々はその子にディーガーヴとの名を付けた。さて、比丘たちよ、ディーガーヴ王子はまもなく成人に達した。
そのとき、比丘たちよ、コーサラ国王ディーガーティにこのような思いが起こった。「このカーシ国王ブラフマダッタは、われらに多くの害をなした者である。彼はわれらの軍兵・乗騎・国土・財庫・倉蔵をことごとく奪い去った。もし彼がわれらの居場所を知るならば、必ずや三人ともに誅殺するであろう。どうか、ディーガーヴ王子を城外に住まわせるがよかろう」と。かくして、比丘たちよ、コーサラ国王ディーガーティはディーガーヴ王子を城外に住まわせた。
さて、比丘たちよ、城外に住まうようになったディーガーヴ王子は、まもなくあらゆる技芸を修め習得した。
ちょうどそのとき、コーサラ国王ディーガーティの床師(かみそり師)がカーシ国王ブラフマダッタに仕えていた。比丘たちよ、コーサラ国王ディーガーティの床師は、ディーガーティ王が妃とともにバーラーナシーのある辺境の地、陶工の家に、身元を隠し遍歴修行者の姿をまとって潜んでいるのを見た。見てのち、カーシ国王ブラフマダッタのもとへ赴き、ブラフマダッタ王にこのことを告げた。
そこで、比丘たちよ、カーシ国王ブラフマダッタは人々に命じた。「さらば、その者どもよ、ディーガーティ・コーサラ王を妃ともども連れ参れ」と。「畏まりました、陛下」と、比丘たちよ、その人々はカーシ国王ブラフマダッタの命を受けて、ディーガーティ・コーサラ王を妃とともに連行した。
⚠ 自己責任論に誤解されやすい
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Assosuṁ kho bhikkhū tassa kammārabhaṇḍussa mātāpitūnaṁ ujjhāyantānaṁ khiyyantānaṁ vipācentānaṁ. Atha kho te bhikkhū bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ. “Anujānāmi, bhikkhave, saṅghaṁ apaloketuṁ bhaṇḍukammāyā”ti. 36. Upālidārakavatthu Tena kho pana samayena rājagahe sattarasavaggiyā dārakā sahāyakā honti. Upālidārako tesaṁ pāmokkho hoti. Atha kho upālissa mātāpitūnaṁ etadahosi— “kena nu kho upāyena upāli amhākaṁ accayena sukhañca jīveyya, na ca kilameyyā”ti? “sace kho upāli lekhaṁ sikkheyya, evaṁ kho upāli amhākaṁ accayena sukhañca jīveyya, na ca kilameyyā”ti. “sace kho upāli lekhaṁ sikkhissati, aṅguliyo dukkhā bhavissanti.
比丘たちは、かの鍛冶師の息子バンドゥカの父母が嘆き悲しみ、憤り、不満を訴えているのを聞いた。そこで比丘たちは、この事の次第を世尊に申し上げた。〔世尊は仰せられた。〕「比丘たちよ、バンドゥカの剃髪のために僧伽(サンガ)に許可を求めることを許可する。」
---
第三十六節 ウパーリ童子の事
さてその頃、ラージャガハ(王舎城)において、十七人の童子たちが友人同士として共にいた。ウパーリ童子はその中の筆頭であった。
ある時、ウパーリの父母にこのような思いが起こった。「いかなる方便をもってすれば、ウパーリは我らが死した後も、安楽に生き、苦労することなく暮らせるであろうか。」
〔父母は思った。〕「もしウパーリが書き物(レーカ)を学ぶならば、我らが死した後も安楽に生き、苦労することなく暮らせるであろう。」
〔しかしまた思った。〕「もしウパーリが書き物を学ぶならば、指が痛むことになるであろう。」
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Iminā amhākaṁ balañca vāhanañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca acchinnaṁ. Iminā ca me mātāpitaro hatā. Ayaṁ khvassa kālo yohaṁ veraṁ appeyyan’ti kosiyā khaggaṁ nibbāhi. Atha kho, bhikkhave, dīghāvussa kumārassa etadahosi— ‘pitā kho maṁ maraṇakāle avaca “mā kho tvaṁ, tāta dīghāvu, dīghaṁ passa, mā rassaṁ. Na hi, tāta dīghāvu, verena verā sammanti; averena hi, tāta dīghāvu, verā sammantī”ti. Na kho metaṁ patirūpaṁ, yvāhaṁ pituvacanaṁ atikkameyyan’ti kosiyā khaggaṁ pavesesi. Dutiyampi kho, bhikkhave, dīghāvussa kumārassa etadahosi— Atha kho, bhikkhave, brahmadatto kāsirājā bhīto ubbiggo ussaṅkī utrasto sahasā vuṭṭhāsi.
「この者によって、わが軍勢と車騎と国土と財宝と倉庫とを奪われた。この者によって、わが父母は殺された。今こそ、この者に怨みを晴らす時ぞ」と、鞘よりサーベル(剣)を抜き放った。
そのとき、比丘たちよ、ディーガーユ王子の心にこのような思いが生じた。――「父上は臨終に際して、わたしにこうおっしゃった。『ディーガーユよ、長く見よ、短く見るな。ディーガーユよ、まことに怨みによっては怨みは息まぬ。怨みなきことによってこそ、ディーガーユよ、怨みは息むのだ』と。父上の言葉に背くことは、わたしにはふさわしくない」と、鞘にサーベルを収めた。
比丘たちよ、ふたたびまたディーガーユ王子の心にこのような思いが生じた。――
そのとき、比丘たちよ、カーシー国の王ブラフマダッタは、恐れ慄き、おびえ、不安におののき、驚愕して、にわかに飛び起き上がった。
⚠ 希死念慮の場面では使わない
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Atha kho, bhikkhave, dīghāvu kumāro brahmadattaṁ kāsirājānaṁ etadavoca—‘kissa tvaṁ, deva, bhīto ubbiggo ussaṅkī utrasto sahasā vuṭṭhāsī’ti? ‘Idha maṁ, bhaṇe māṇavaka, dīghītissa kosalarañño putto dīghāvu kumāro supinantena khaggena paripātesi. Atha kho, bhikkhave, dīghāvu kumāro vāmena hatthena brahmadattassa kāsirañño sīsaṁ parāmasitvā dakkhiṇena hatthena khaggaṁ nibbāhetvā brahmadattaṁ kāsirājānaṁ etadavoca— ‘ahaṁ kho so, deva, dīghītissa kosalarañño putto dīghāvu kumāro. Bahuno tvaṁ amhākaṁ anatthassa kārako. Tayā amhākaṁ balañca vāhanañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca acchinnaṁ. Tayā ca me mātāpitaro hatā. Ayaṁ khvassa kālo yvāhaṁ veraṁ appeyyan’ti. Atha kho, bhikkhave, brahmadatto kāsirājā dīghāvussa kumārassa pādesu sirasā nipatitvā dīghāvuṁ kumāraṁ etadavoca— ‘jīvitaṁ me, tāta dīghāvu, dehi. Jīvitaṁ me, tāta dīghāvu, dehī’ti.
そのとき、比丘たちよ、ディーガーユ王子はブラフマダッタ・カーシ王に向かってこう申し上げた。「大王よ、いかなる恐れに駆られ、おびえ、不安におののき、にわかに御座を立ち上がられたのでございますか」と。
「いやはや若者よ、ここにて、コーサラ王ディーガーティの子、ディーガーユ王子が、夢の中に剣を持ちてわが身を斬り倒したのじゃ」と。
そこで、比丘たちよ、ディーガーユ王子は左の手でブラフマダッタ・カーシ王の頭を摑まえ、右の手で剣を引き抜いて、ブラフマダッタ・カーシ王にこう告げた。「大王よ、まさにこのわたくしこそが、コーサラ王ディーガーティの子、ディーガーユ王子にございます。あなたはわれらに対し、いかに多くの害をなされたことか。あなたはわれらの軍勢をも、乗り物をも、領国をも、財庫をも、穀倉をも奪い取られた。そしてわが父母をも殺されたのです。まさに今こそ、わたくしが怨みを晴らすべき時でございます」と。
そのとき、比丘たちよ、ブラフマダッタ・カーシ王はディーガーユ王子の両足に頭を以て伏し拝み、ディーガーユ王子にこう申した。「愛しき子よ、ディーガーユよ、どうかわが命をお助けください。愛しき子よ、ディーガーユよ、どうかわが命をお助けください」と。
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Mayaṁ, deva, sīsaṁ chindeyyāmā’ti. ‘Ayaṁ kho, bhaṇe, dīghītissa kosalarañño putto dīghāvu kumāro. Nāyaṁ labbhā kiñci kātuṁ. Iminā ca me jīvitaṁ dinnaṁ, mayā ca imassa jīvitaṁ dinnan’ti. Atha kho, bhikkhave, brahmadatto kāsirājā dīghāvuṁ kumāraṁ etadavoca— ‘yaṁ kho te, tāta dīghāvu, pitā maraṇakāle avaca “mā kho tvaṁ, tāta dīghāvu, dīghaṁ passa, mā rassaṁ. ‘Yaṁ kho me, deva, pitā maraṇakāle avaca “mā dīghan”ti mā ciraṁ veraṁ akāsīti. Yaṁ kho me, deva, pitā maraṇakāle avaca “mā rassan”ti mā khippaṁ mittehi bhijjitthāti. Yaṁ kho me, deva, pitā maraṇakāle avaca “na hi, tāta dīghāvu, verena verā sammanti, averena hi, tāta dīghāvu, verā sammantī”ti devena me mātāpitaro hatāti. Sacāhaṁ devaṁ jīvitā voropeyyaṁ, ye devassa atthakāmā te maṁ jīvitā voropeyyuṁ, ye me atthakāmā te te jīvitā voropeyyuṁ—
「陛下よ、われらはその首を斬りましょう」と申し上げた。すると、「これはコーサラ国王ディーガーティの子、ディーガーヴ王子である。この者に何事もなしてはならぬ。この者はわが命を救い、われもまたこの者の命を救ったのだから」と仰せになった。
比丘たちよ、そこでカーシ国王ブラフマダッタはディーガーヴ王子にこう言った。「ディーガーヴよ、汝の父君が臨終の際に語られた言葉、すなわち『ディーガーヴよ、長く見るな、短く見るな』という言葉は、いかなる意味であったか」と。
「陛下よ、父が臨終の際に『長く見るな』と申したのは、長く怨みを抱くことなかれ、ということでございます。陛下よ、父が臨終の際に『短く見るな』と申したのは、友を速やかに失うことなかれ、ということでございます。陛下よ、父が臨終の際に『ディーガーヴよ、まことに怨みは怨みによっては静まらない、怨みなきによってこそ怨みは静まるのである』と申したのは、陛下がわが父母を殺されたからにほかなりません。もしわれが陛下の命を奪えば、陛下の利を願う者はわが命を奪い、わが利を願う者はさらにその者たちの命を奪うことになりましょう。
⚠ 希死念慮の場面では使わない
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
“Ārāmikagāmako”tipi naṁ āhaṁsu, “pilindagāmako”tipi naṁ āhaṁsu. Tena kho pana samayena āyasmā pilindavaccho tasmiṁ gāmake kulūpako hoti. Atha kho āyasmā pilindavaccho pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya pilindagāmaṁ piṇḍāya pāvisi. Tena kho pana samayena tasmiṁ gāmake ussavo hoti. Dārakā alaṅkatā mālākitā kīḷanti. Atha kho āyasmā pilindavaccho pilindagāmake sapadānaṁ piṇḍāya caramāno yena aññatarassa ārāmikassa nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Tena kho pana samayena tassā ārāmikiniyā dhītā aññe dārake alaṅkate mālākite passitvā rodati— “mālaṁ me detha, alaṅkāraṁ me dethā”ti. Atha kho āyasmā pilindavaccho taṁ ārāmikiniṁ etadavoca— “kissāyaṁ dārikā rodatī”ti?
その村は「ārāmika(園丁)の村」とも呼ばれ、「ピリンダの村」とも呼ばれていた。さてそのころ、尊者ピリンダヴァッチャはその村において、家々に親しく出入りするならわしであった。
そこで尊者ピリンダヴァッチャは、午前中に衣をまとい、鉢と衣を持って、ピリンダの村へ托鉢のために入っていった。そのころその村では祭りが催されていた。子どもたちは美しく着飾り、花飾りをつけて遊び戯れていた。
そのとき尊者ピリンダヴァッチャは、ピリンダの村において家々を順に托鉢してまわりながら、ある園丁の住まいのもとへと近づいた。近づいてから、設けられた座に座った。
ところがそのとき、その園丁の妻の娘が、他の子どもたちが着飾り花飾りをつけているのを見て、泣き声をあげていた。「わたしにも花飾りをください、わたしにも飾りをください」と。
そこで尊者ピリンダヴァッチャは、その園丁の妻にこう言った。
「この娘御は、なぜ泣いているのですか」と。
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Kuto amhākaṁ duggatānaṁ mālā, kuto alaṅkāro”ti? Atha kho āyasmā pilindavaccho aññataraṁ tiṇaṇḍupakaṁ gahetvā taṁ ārāmikiniṁ etadavoca— “handimaṁ tiṇaṇḍupakaṁ tassā dārikāya sīse paṭimuñcā”ti. Sā ahosi suvaṇṇamālā abhirūpā, dassanīyā, pāsādikā; natthi tādisā raññopi antepure suvaṇṇamālā. Manussā rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa ārocesuṁ— “amukassa, deva, ārāmikassa ghare suvaṇṇamālā abhirūpā, dassanīyā, pāsādikā; natthi tādisā devassapi antepure suvaṇṇamālā; kuto tassa duggatassa? Nissaṁsayaṁ corikāya ābhatā”ti.
「われらのごとき貧しき者に、どこに花輪があり、どこに装身具があろうか」と。
そこでピリンダヴァッチャ(Pilindavaccha)長老は、一束の草を取りて、その園林の女(ārāmikinī)にこう告げた。——「さあ、この草束をあの童女の頭に結いつけてやりなさい」と。
するとそれは黄金の花輪(suvaṇṇamālā)となり、美しく、見目麗しく、人の目を喜ばせるものとなった。それほどに見事な黄金の花輪は、王の後宮にさえ存在しなかった。
人々はマガダ(Māgadha)国王センイヤ・ビンビサーラ(Seniya Bimbisāra)にこのことを奏上した。——「大王よ、某の園林番の家に、美しく、見目麗しく、人の目を喜ばせる黄金の花輪がございます。それほどの黄金の花輪は大王の後宮にさえございませぬ。あのような貧しき者のもとに、どうしてそのようなものがありましょうや。疑いなく盗み取られたものに相違ございませぬ」と。
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Atha kho rājā māgadho seniyo bimbisāro taṁ ārāmikakulaṁ bandhāpesi. Dutiyampi kho āyasmā pilindavaccho pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya pilindagāmaṁ piṇḍāya pāvisi. Pilindagāmake sapadānaṁ piṇḍāya caramāno yena tassa ārāmikassa nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paṭivissake pucchi— “Etissā, bhante, suvaṇṇamālāya kāraṇā raññā bandhāpitan”ti. Atha kho āyasmā pilindavaccho yena rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho rājā māgadho seniyo bimbisāro yenāyasmā pilindavaccho tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ pilindavacchaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho rājānaṁ māgadhaṁ seniyaṁ bimbisāraṁ āyasmā pilindavaccho etadavoca— “kissa, mahārāja, ārāmikakulaṁ bandhāpitan”ti? “Tassa, bhante, ārāmikassa ghare suvaṇṇamālā abhirūpā, dassanīyā, pāsādikā; natthi tādisā amhākampi antepure suvaṇṇamālā;
さて、マガダ国王センiya・ビンビサーラは、そのアーラーミカ(園丁)の一族を捕縛させた。
再び、尊者ピリンダヴァッチャは、午前中に衣を着け、鉢と衣を持って、ピリンダ村に托鉢のために入られた。ピリンダ村において、軒並みに托鉢しながら歩まれ、そのアーラーミカの住まいのあるところへと近づかれた。近づいて、隣人たちに尋ねられた。
「尊者よ、この黄金の花鬘のゆえに、王によって捕縛させられたのでありますか」と。
そこで尊者ピリンダヴァッチャは、マガダ国王センiya・ビンビサーラの御殿のあるところへと近づかれた。近づいて、設けられた座に坐られた。そこでマガダ国王センiya・ビンビサーラは、尊者ピリンダヴァッチャのおられるところへと近づいた。近づいて、尊者ピリンダヴァッチャを礼拝し、一方に坐った。一方に坐ったマガダ国王センiya・ビンビサーラに、尊者ピリンダヴァッチャはこのように言われた。
「大王よ、何ゆえにアーラーミカの一族を捕縛させられたのですか」と。
「尊者よ、そのアーラーミカの家に、美しく、見目麗しく、清らかな黄金の花鬘がございました。かような黄金の花鬘は、わが後宮にも存在いたしません。
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Atha kho bhagavā visākhaṁ migāramātaraṁ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi. Atha kho visākhā migāramātā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi. Atha kho bhagavā etasmiṁ nidāne etasmiṁ pakaraṇe dhammiṁ kathaṁ katvā bhikkhū āmantesi— “anujānāmi, bhikkhave, mukhapuñchanacoḷakan”ti. Tena kho pana samayena rojo mallo āyasmato ānandassa sahāyo hoti. Rojassa mallassa khomapilotikā āyasmato ānandassa hatthe nikkhittā hoti. Āyasmato ca ānandassa khomapilotikāya attho hoti. Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ. “Anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgatassa vissāsaṁ gahetuṁ— sandiṭṭho ca hoti, sambhatto ca, ālapito ca, jīvati ca, jānāti ca—gahite me attamano bhavissatīti.
そのとき、世尊はヴィサーカー・ミガーラマーター(鹿母の母)に法(ダンマ)の教えをもって、示し、勧め、励まし、喜ばせられた。そこでヴィサーカー・ミガーラマーターは、世尊の法の教えによって示され、勧められ、励まされ、喜ばされて、座より立ち上がり、世尊を礼拝し、右繞(うにょう)して立ち去った。
そのとき世尊は、この縁起、この事案において法の話を説き終えて、比丘たちに告げられた。
「比丘たちよ、顔を拭う布(むかぷんちゃなちょーらか)を許可する。」
さてそのころ、マッラ族のロージャは尊者アーナンダの友人であった。マッラ族のロージャの亜麻布の端切れ(ほーまぴろーてぃかー)が尊者アーナンダの手に預けられており、また尊者アーナンダはその亜麻布の端切れを必要としていた。〔比丘たちは〕この事情を世尊に申し上げた。
「比丘たちよ、五つの条件を具えた者から、断りなく取ること(ヴィッサーサ)を許可する。すなわち、〔その者と〕見知りであること、親しみ馴染んでいること、言葉を交わしたことがあること、生存していること、そして〔その者が〕『取られても私は喜ぶであろう』と知っていること——以上の五つである。」
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena suddhodanassa sakkassa nivesanaṁ tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho rāhulamātā devī rāhulaṁ kumāraṁ etadavoca— “eso te, rāhula, pitā. Gacchassu, dāyajjaṁ yācāhī”ti. Atha kho rāhulo kumāro yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavato purato, aṭṭhāsi— “sukhā te, samaṇa, chāyā”ti. Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho rāhulo kumāro bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi— “dāyajjaṁ me, samaṇa, dehi; dāyajjaṁ me, samaṇa, dehī”ti.
そのとき世尊は、午前中に衣を整え、鉢と衣(えころも)を持って、釈迦族のスッドーダナの邸へと赴かれた。赴いて、設けられた座にお着きになった。するとラーフラの母である妃は、ラーフラ王子にこう告げた。「ラーフラよ、あの方がお前の父上じゃ。行って、相続分を乞い求めてきなさい」と。そこでラーフラ王子は世尊のもとへと近づき、近づいて世尊の御前に立ち、こう申し上げた。「沙門(さもん)よ、あなたの影は心地ようございます」と。やがて世尊は座より立って立ち去られた。するとラーフラ王子は世尊のあとを追い従いながら、「沙門よ、わたしに相続分をお与えください。沙門よ、わたしに相続分をお与えください」と呼びかけ続けた。
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
“Anujānāmi, bhikkhave, anvādhikampi āropetuṁ. Na ca, bhikkhave, sabbaṁ acchinnakaṁ dhāretabbaṁ. Yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā”ti. Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno bahuṁ cīvaraṁ uppannaṁ hoti. So ca taṁ cīvaraṁ mātāpitūnaṁ dātukāmo hoti. “Mātāpitaroti kho, bhikkhave, dadamāne kiṁ vadeyyāma? Anujānāmi, bhikkhave, mātāpitūnaṁ dātuṁ. Na ca, bhikkhave, saddhādeyyaṁ vinipātetabbaṁ. Yo vinipāteyya, āpatti dukkaṭassā”ti. Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu andhavane cīvaraṁ nikkhipitvā santaruttarena gāmaṁ piṇḍāya pāvisi.
「比丘たちよ、余分に衣を積み重ねることを許す。しかしながら、比丘たちよ、すべての継ぎ目のない衣(acchinnakaṁ)を持ち続けてはならない。もし持ち続けるならば、悪作(dukkaṭa)の罪を犯すことになる。」
さてそのとき、ある比丘に多くの衣(cīvara)が生じた。彼はその衣を父母に与えようと思った。〔これを聞いた比丘たちが尋ねた。〕「父母に与えようとしているのですが、何と申し上げるべきでしょうか。」〔世尊は言われた。〕「比丘たちよ、父母に与えることを許す。ただし比丘たちよ、信施(saddhādeyya)を無駄にしてはならない。もし無駄にするならば、悪作の罪を犯すことになる。」
さてそのとき、ある比丘は暗い森(andhavana)に衣を置いて、上衣と下衣のみを身に着けて、托鉢(piṇḍāya)のために村へと入っていった。
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Atha kho bhagavā kapilavatthusmiṁ yathābhirantaṁ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṁ pakkāmi. Anupubbena cārikaṁ caramāno yena sāvatthi tadavasari. Tatra sudaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmato sāriputtassa upaṭṭhākakulaṁ āyasmato sāriputtassa santike dārakaṁ pāhesi— “imaṁ dārakaṁ thero pabbājetū”ti. Atha kho āyasmato sāriputtassa etadahosi— “bhagavatā paññattaṁ— ‘na ekena dve sāmaṇerā upaṭṭhāpetabbā’ti. Ayañca me rāhulo sāmaṇero. Kathaṁ nu kho mayā paṭipajjitabban”ti?
そのとき、世尊はカピラヴァットゥ(Kapilavatthu)において思いのままに滞在されたのち、サーヴァッティー(Sāvatthī)に向かって遊行の途に就かれた。次第に遊行しながら、世尊はサーヴァッティーに到着された。そこで世尊は、サーヴァッティーのジェータ林(Jetavana)、アナータピンディカ(Anāthapiṇḍika)の園林に滞在しておられた。
さてそのころ、アーユスマット・サーリプッタ(Āyasmā Sāriputta)の奉事家(うけいれのいえ)が、一人の童子をアーユスマット・サーリプッタのもとに遣わして、こう申し入れた。「どうか長老(thera)よ、この童子を出家(pabbājeti)させてくださいませ」と。
そこでアーユスマット・サーリプッタの心にこのような思いが起こった。「世尊は『一人の者が二人の沙弥(sāmaṇera)の給仕を受けてはならない』と制定しておられる。しかるに、このラーフラ(Rāhula)もすでに私の沙弥である。いったい私はどのように振る舞うべきであろうか」と。
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
5. Sattannaṁappahitepianujānana Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno mātā gilānā hoti. Sā puttassa santike dūtaṁ pāhesi— “ahañhi gilānā, āgacchatu me putto, icchāmi puttassa āgatan”ti. Atha kho tassa bhikkhuno etadahosi— “bhagavatā paññattaṁ— ‘sattannaṁ sattāhakaraṇīyena pahite gantuṁ, na tveva appahite; pañcannaṁ sattāhakaraṇīyena appahitepi gantuṁ, pageva pahite’ti. Ayañca me mātā gilānā, sā ca anupāsikā, kathaṁ nu kho mayā paṭipajjitabban”ti? Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.
五 七者が招かざるも許可されること
そのころ、ある比丘の母が病に伏していた。彼女は息子のもとへ使者を遣わして言った。「私は病の身ゆえ、息子よ、来てほしい。息子が来てくれることを望んでいる」と。
そこでその比丘の心にこのような思いが起こった。「世尊は定めておられる――『七者(のため)については、七日以内にすべき用事があって招かれたならば行くことを許す、しかし招かれざる場合は許さない。五者(のため)については、七日以内にすべき用事があれば招かれずとも行くことを許す、まして招かれた場合はなおさらである』と。この私の母は病に伏しているが、彼女は(仏の)信女(upāsikā)ではない。それゆえ、私はいかに行動すべきであろうか」と。
〔比丘たちは〕この事柄を世尊に申し上げた。
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
“Anujānāmi, bhikkhave, sattannaṁ sattāhakaraṇīyena appahitepi gantuṁ, pageva pahite. Bhikkhussa, bhikkhuniyā, sikkhamānāya, sāmaṇerassa, sāmaṇeriyā, mātuyā ca pitussa ca— Sattāhaṁ sannivatto kātabbo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhussa mātā gilānā hoti. Sā ce puttassa santike dūtaṁ pahiṇeyya— ‘ahañhi gilānā, āgacchatu me putto, icchāmi puttassa āgatan’ti, gantabbaṁ, bhikkhave, sattāhakaraṇīyena, appahitepi, pageva pahite— ‘gilānabhattaṁ vā pariyesissāmi, gilānupaṭṭhākabhattaṁ vā pariyesissāmi, gilānabhesajjaṁ vā pariyesissāmi, pucchissāmi vā, upaṭṭhahissāmi vā’ti. Sattāhaṁ sannivatto kātabbo. Idha pana, bhikkhave, bhikkhussa pitā gilāno hoti. So ce puttassa santike dūtaṁ pahiṇeyya—
「比丘たちよ、七日間の用務(サッタハカラṇīヤ)のためには、使者が来なくとも赴くことを許す。まして使者が来た場合はなおさらである。比丘・比丘尼・式叉摩那(しきしゃまな)・沙弥(しゃみ)・沙弥尼、および母と父のもとへ——七日以内に戻らねばならない。
さて比丘たちよ、ここにある比丘の母が病に臥しているとする。その母が息子のもとへ使者を遣わして、『わたしは病んでいる。息子よ、来てほしい。息子が来てくれることを願っている』と伝えたならば、比丘たちよ、七日間の用務として赴かねばならない。使者が来なくとも赴くべきであり、まして使者が来た場合はなおさらである。『病者のための食事を求めよう、あるいは病者を看護する者のための食事を求めよう、あるいは病者のための薬を求めよう、あるいは見舞いをしよう、あるいは看病をしよう』と思ってのことである。七日以内に戻らねばならない。
さて比丘たちよ、ここにある比丘の父が病に臥しているとする。その父が息子のもとへ使者を遣わして——
⚠ 出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Vivādo vivādādhikaraṇaṁ, vivādo no adhikaraṇaṁ, adhikaraṇaṁ no vivādo, adhikaraṇañceva vivādo ca. Siyā vivādo vivādādhikaraṇaṁ, siyā vivādo no adhikaraṇaṁ, siyā adhikaraṇaṁ no vivādo, siyā adhikaraṇañceva vivādo ca. Tattha katamo vivādo vivādādhikaraṇaṁ? Idha pana, bhikkhave, bhikkhū vivadanti— dhammoti vā adhammoti vā …pe… duṭṭhullā āpattīti vā aduṭṭhullā āpattīti vā. Yaṁ tattha bhaṇḍanaṁ kalaho viggaho vivādo nānāvādo aññathāvādo vipaccatāya vohāro medhagaṁ— ayaṁ vivādo vivādādhikaraṇaṁ. Tattha katamo vivādo no adhikaraṇaṁ? Mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati—
諍論(ヴィヴァーダ)は諍論事(ヴィヴァーダーディカラナ)であることがあり、諍論は事(アディカラナ)にあらざることがあり、事は諍論にあらざることがあり、事でもあり諍論でもあることがある。諍論は諍論事であることもあり、諍論は事にあらざることもあり、事は諍論にあらざることもあり、事でもあり諍論でもあることもある。
そのうち、いかなるものが諍論にして諍論事であるか。比丘たちよ、ここに比丘たちが諍論する――「これは法である」「これは法にあらず」と、……乃至……「これは粗重罪(ドゥッタッラー)である」「これは粗重罪にあらず」と。そこにおける罵り、口論、争い、諍論、異論、異説、対立の言い回し、紛糾――これが諍論にして諍論事である。
そのうち、いかなるものが諍論にして事にあらざるものであるか。母は子と諍論し、子は母と諍論し、父は子と諍論し、子は父と諍論し、兄は兄と諍論し、兄は姉妹と諍論し、姉妹は兄と諍論し、友は友と諍論する――
⚠ 希死念慮の場面では使わない,出家者向けの文脈
人間関係
vinaya
趣旨一致
中
Idha pana, bhikkhave, bhikkhū bhikkhuṁ anuvadanti— sīlavipattiyā vā, ācāravipattiyā vā, diṭṭhivipattiyā vā, ājīvavipattiyā vā. Yo tattha anuvādo anuvadanā anullapanā anubhaṇanā anusampavaṅkatā abbhussahanatā anubalappadānaṁ— ayaṁ anuvādo anuvādādhikaraṇaṁ. Tattha katamo anuvādo no adhikaraṇaṁ? Mātāpi puttaṁ anuvadati, puttopi mātaraṁ anuvadati, pitāpi puttaṁ anuvadati, puttopi pitaraṁ anuvadati, bhātāpi bhātaraṁ anuvadati, bhātāpi bhaginiṁ anuvadati, bhaginīpi bhātaraṁ anuvadati, sahāyopi sahāyaṁ anuvadati— ayaṁ anuvādo no adhikaraṇaṁ. Tattha katamaṁ adhikaraṇaṁ no anuvādo? Āpattādhikaraṇaṁ, kiccādhikaraṇaṁ, vivādādhikaraṇaṁ— idaṁ adhikaraṇaṁ no anuvādo.
「比丘たちよ、ここに比丘たちが或る比丘を責める場合がある――戒の破れ(sīlavipatti)によって、あるいは行儀の破れ(ācāravipatti)によって、あるいは見解の破れ(diṭṭhivipatti)によって、あるいは生活の破れ(ājīvavipatti)によって。そこにおける責め(anuvāda)とは、責めること、非難すること、語りかけること、言い立てること、追い立てること、鼓舞すること、力を添えることである――これが責めであり、責め事件(anuvādādhikaraṇa)である。
では、そこにおいて、責めではあるが事件(adhikaraṇa)ではないものとは何か。母が子を責める、子が母を責める、父が子を責める、子が父を責める、兄が弟を責める、兄が妹を責める、妹が兄を責める、友が友を責める――これは責めではあるが、事件ではない。
また、そこにおいて、事件ではあるが責めではないものとは何か。罪過事件(āpattādhikaraṇa)、行事事件(kiccādhikaraṇa)、諍い事件(vivādādhikaraṇa)――これは事件ではあるが、責めではない。」
⚠ 初手で出すと冷たく見える,出家者向けの文脈
経典データの出典: SuttaCentral(CC0ライセンス)